Sekuyiminyaka, ikusasa ledijithali lase-Kenya kuxoxwa ngalo njengokungathi liyindawo ekude, okuthile okusilindele endaweni engaphezu komkhathizwe. Kodwa lelo kusasa alisafiki. Sesifikile kakade.

Kuyi-smartphone ephaketheni lomgibeli we-boda boda, umlimi ohlola imininingwane yemakethe ku-inthanethi, umfundi osebenzisa ubuhlakani bokufakelwa ukuze aqonde umqondo onzima, umhwebi omncane othola inkokhelo ngemali yeselula, nesakhamuzi esifaka isicelo samasevisi kahulumeni ngaphandle kokuma emgqeni. Umbuzo wangempela obhekene ne-Kenya namuhla akukhona ukuthi ubuchwepheshe buzowuguqula yini umphakathi wethu. Usuvele ukwenzile.

Umbuzo uwukuthi sikulungele yini ukulawula lolo shintsho ngokuhlakanipha, ngokungabandlululi nangokuhlakanipha. Izinombolo zilandisa indaba enamandla. Ngokwezibalo zakamuva zomkhakha we-Communications Authority of Kenya, izwe lalinababhalisile be-SIM yeselula abayizigidi ezingu-84.1 ngo-March 2026, kanye nababhalisile bemininingwane yeselula abangaphezu kwezigidi ezingu-62.6 kanye nama-smartphones angaba yizigidi ezingu-50.2. Okubhaliselwe kwemali yeselula kwakungaphezu kwezigidi ezingu-53.3.

Lezi akuzona nje izibalo zobuchwepheshe. Zimelela ushintsho oluyisisekelo endleleni amaKenya axhumana ngayo, ahwebelana ngayo, afunda ngayo, asebenze futhi asebenzisane ngayo nezikhungo. I-Kenya isivele ikhombisile ukuthi ingafaka amasistimu endabuko. Imali yeselula mhlawumbe iyisibonelo esicacile kunazo zonke. Izwe elake lancika kakhulu emalini selakhe umnotho lapho ukuthumela imali, ukukhokha isikweletu noma ukuqhuba ibhizinisi kungathatha imizuzwana.

Manje sekufika olunye ushintsho: ubuhlakani bokuzenzela. I-AI isuka emalabhorethri iye ekuphileni okuvamile

Ubuhlakani bokufakelwa buvame ukwethulwa njengobuchwepheshe besikhathi esizayo obubekelwe i-Silicon Valley, izinkampani ezinkulu nonjiniyela abaqeqeshiwe. Leso sithombe siyadukisa. I-AI iya ngokuya iba ithuluzi lansuku zonke. Intatheli ingayisebenzisela ukuhlaziya amadokhumenti amakhulu. Umnikazi webhizinisi elincane angayisebenzisa ukuze ashicilele izinto zokumaketha.

Uthisha angayisebenzisa ukulungiselela izinsiza zokufunda. Umhleli wohlelo angayisebenzisa ukusheshisa ukwakhiwa kwesofthiwe. Umlimi ekugcineni angasebenzisa amasistimu anikwe amandla yi-AI ukuze ahlaziye imininingwane yesimo sezulu, inhlabathi nesilimo. Kodwa i-AI ibuye iphakamise imibuzo engakhululekile. Kwenzekani lapho umfundi ethumela isabelo esenziwe nge-AI ngaphandle kokuqonda isihloko? Kwenzekani lapho igumbi lezindaba lishicilela imininingwane ekhiqizwa yi-algorithm ngaphandle kokuqinisekiswa okufanele?

Kwenzekani lapho umqashi esebenzisa amasistimu azenzakalelayo ukuze enze izinqumo ngezisebenzi? Futhi kwenzekani lapho imininingwane yomuntu ifakwa kumasistimu e-AI ngaphandle kokuba abantu baqonde ukuthi leyo mininingwane iya kuphi? Lena akuseyona imibuzo yethiyori. I-Kenya yaqaphela ukubaluleka kwalolu shintsho lapho yethula isu layo lobuhlakani bokufakelwa 2025–2030.

Leli su lakhiwe ngezinsika ezintathu ezinkulu: ingqalasizinda yedijithali ye-AI; ukubusa kwedatha ne-AI; nocwaningo lwe-AI, ukusungula izinto ezintsha nokuhweba. Iphinde igcizelele ukuthuthukiswa kwamakhono, utshalomali, i-AI yokuziphatha nokungabandlululi. Leso yisinyathelo esibalulekile. Kodwa isu elisephepheni limane nje liyisiqalo. Ukuhlolwa kwangempela kuzoba ukuqaliswa.

Ukuhlukaniswa kwedijithali akumelwe kube ukungalingani okusha kwe-Kenya

I-Kenya ayikwazi ukuzibiza ngokuthi iguqulwe ngedijithali ngenxa nje yokuthi i-Nairobi ine-inthanethi esheshayo kanye nesistimu yezobuchwepheshe ekhulayo. Ikusasa ledijithali kufanele lihlanganise umfundi wase-Turkana, umlimi wase-Bungoma, umhwebi e-Kisumu, isisebenzi sezempilo e-Garissa nosomabhizinisi osemusha e-Mombasa.

Uma ukufinyelela ku-inthanethi enokwethenjelwa, ama-smartphones angabizi, amakhono edijithali namandla ekhompyutha kuhlala kugxile emiphakathini ecebile, ubuchwepheshe bungajulisa ukungalingani esikhundleni sokuyinciphisa. I-Communications Authority ibilokhu ibika ukukhula okukhulu kwe-broadband yeselula nokwamukelwa kwe-smartphone, kodwa izibalo zisikhumbuza nokuthi izigidi zabantu zihlala ngakolunye uhlangothi lokuhlukaniswa kwedijithali.

Ngo-March 2026, izingcingo zesici zisengabantu abangaphezu kwezigidi ezingu-28.5, ngisho noma ukuxhumana kwe-smartphone kwakungaphezu kwezigidi ezingu-50. Lokhu kubalulekile ngoba umnotho wedijithali uya ngokuya ucabanga ukuthi ungena ku-smartphone. Isevisi ingase itholakale ngobuchwepheshe ku-inthanethi, kodwa lokho akusho ukuthi iyatholakala kuwo wonke umuntu. Umuntu osemusha ongenayo idatha engabizi akakwazi ukubamba iqhaza ngokugcwele ekufundeni ku-inthanethi.

Usomabhizinisi wasemaphandleni onokuxhumana okungekuhle akakwazi ukuqhuba ibhizinisi ledijithali ngokuthembekile. Umuntu ongenalo ulwazi olwanele lwedijithali angase abe ne-smartphone kodwa asenenkinga yokunavigeyitha amasevisi aku-inthanethi ngokuphepha. Ngakho-ke ukungabandakanywa kwedijithali akukwazi ukumane kusho ukuxhumanisa abantu ne-inthanethi. Kumelwe kusho ukunikeza abantu amakhono, ukufinyeleleka, ukuphepha nokuzethemba okudingekayo ukuze babambe iqhaza ngokunenjongo.

Uhulumeni uba yidijithali, kodwa ukwethembana kumelwe kuhambisane nakho

Olunye ushintsho olukhulu luyenzeka ebuhlotsheni phakathi kwezakhamuzi nohulumeni. Ipulatifomu ye-eCitizen yase-Kenya izichaza njenge-portal yokuqala yemininingwane namasevisi kahulumeni, evumela abasebenzisi ukuba baqedele ukuthengiselana ku-inthanethi. Lokhu kumelela ushintsho olubalulekile. Amasevisi kahulumeni abekade edinga ukuvakashelwa ngokomzimba angafinyelelwa ngokwengeziwe ngedijithali.

Lokho kunganciphisa amaphepha, konga isikhathi futhi kwenze amasevisi omphakathi abe sobala kakhudlwana futhi asebenze kahle. Kodwa ukwenza uhulumeni abe ngamadijithali nakho kudala umthwalo omusha: ukuvikela idatha yezakhamuzi. Wonke amafomu edijithali, inqubo kamazisi, ukukhokha kanye nesicelo se-inthanethi kungakhiqiza imininingwane yomuntu siqu. Amagama, imininingwane kamazisi, imininingwane yokuxhumana, imininingwane yezezimali neminye imininingwane ebucayi kufanele iphathwe kahle.

I-Kenya isivele inomthetho wokuvikelwa kwedatha, 2019, osungule uhlaka lwezomthetho lokulawula ukuphroseswa kwedatha yomuntu siqu nokuvikela amalungelo abantu abanedatha. Isimiso silula: ukunethezeka kwedijithali akufanele neze kube nezindleko zephrayivesi yomuntu ngamunye. Izakhamuzi akufanele zikhethe phakathi kokuthola amasevisi abalulekile nokudedela ukulawula imininingwane yazo.

Ukuphepha nge-inthanethi manje sekuyinkinga kazwelonke

Kunolunye uhlangothi lwempumelelo yedijithali yase-Kenya olufanele ukunakwa kakhulu: izinsongo ze-cyber. Njengoba abantu abaningi base-Kenya bethuthela ku-inthanethi, izigebengu zinamathuba engeziwe okuzixhaphaza. I-Communications Authority ibike ukuthi izigameko ezingaphezu kwezigidi eziyizinkulungwane ezingu-3.3 zengozi ye-cyber zatholakala phakathi kuka-January no-March 2026. Leso sibalo kufanele senze wonke umuntu wase-Kenya amise okwesikhashana.

Ukuphepha nge-inthanethi akuseyona inkinga yamabhange, izinkampani zokuxhumana noma ama-ejensi kahulumeni. Kuthinta izakhamuzi ezivamile. Umlayezo wokukhwabanisa ungathulula i-akhawunti yemali yeselula. I-akhawunti ye-imeyili eyingozi ingadalula amadokhumenti aphrayivethi. I-akhawunti yomgunyathi yezokuxhumana ingonakalisa idumela lothile. Ukuhlaselwa kwe-inthanethi esikhungweni somphakathi kungaphazamisa amasevisi abalulekile.

Ngakho-ke isakhamuzi sedijithali sidinga uhlobo olusha lokufunda nokubhala: hhayi nje ukwazi ukusebenzisa ubuchwepheshe, kodwa ukwazi ukuthi singabubuza kanjani. Ungachofozi yonke ilinki. Ungathembi zonke izithombe-skrini. Ungacabangi ukuthi konke ukuqoshwa kwezwi kungokoqobo. Ungabheki konke okwenziwe yi-AI njengeqiniso. Enkathini yobuhlakani bokuzenzela, ukucabanga okubucayi kungaba elinye lamakhono ethu edijithali abaluleke kakhulu.

I-Kenya kumelwe ikhiqize ubuchwepheshe, hhayi nje ukubusebenzisa

Mhlawumbe ithuba elikhulu ekusaseni ledijithali lase-Kenya akukhona nje ukusebenzisa ubuchwepheshe obakhiwe kwenye indawo. Kusungula ubuchwepheshe ngokwethu. I-Kenya isivele inesistimu eqinile yezobuchwepheshe nokusungula izinto ezintsha. Isu le-AI lezwe lizama ngokuqondile ukuqinisa ucwaningo lwendawo, ukusungula izinto ezintsha nokuhweba, okuhlanganisa ukusungulwa kwezixazululo ze-AI ezenzelwe amaqiniso ezenhlalo nezomnotho wase-Kenya.

Cabanga ngezinhlelo ze-AI eziqonda kangcono izilimi zase-Kenya nezimo zendawo. Cabanga ngezinkundla zezolimo ezenzelwe amaqiniso abalimi abancane. Cabanga ngobuchwepheshe bezempilo obusiza abasebenzi bezokwelapha abangeqile. Cabanga ngamathuluzi emfundo akhiwe eduze nohlelo lwezifundo lwase-Kenya kunokuzivumelanisa nezimo usuka kwenye indawo. Yilapho ithuba langempela likhona. I-Kenya akufanele nje ifise ukuba umthengi omkhulu wezobuchwepheshe bakwamanye amazwe e-Afrika.

Kufanele ihlose ukuba ngomunye wabasunguli bezobuchwepheshe abahamba phambili kuleli zwekazi. Kodwa lokho kuzodinga ukutshalwa kwezimali kubantu. Amanyuvesi, amakolishi ezobuchwepheshe kanye nezikole kufanele zilungiselele intsha emakethe yezabasebenzi lapho amakhono edijithali ezonquma khona ithuba ngokwengeziwe. Ukufaka amakhodi kuyigugu, kodwa imfundo yedijithali kumelwe idlulele ngalé kokufaka amakhodi.

Intsha idinga amakhono okuxazulula izinkinga, ubuciko, ukuxhumana, ukufunda idatha, ukuqwashisa ngokuphepha kwe-inthanethi kanye nekhono lokusebenzisana ne-AI.

Ikusasa lizoba ngelalabo abazivumelanisa nezimo

Ubuchwepheshe abenzi intuthuko ngokuzenzakalelayo. I-smartphone inganikeza umuntu amandla noma ibe yimoto yolwazi olungalungile. I-AI ingakhuphula umkhiqizo noma ikhulise ukuchema. Uhulumeni wedijithali unganciphisa ubukhosi noma usungule izinhlobo ezintsha zokungabandlululi. Izinkundla zokuxhumana zinganikeza izakhamuzi ezivamile izwi noma zenze inkulumompikiswano yomphakathi ibe imakethe yamahemuhemu. Ubuchwepheshe ngokwabo buyingxenye yokulingana. Enye ingxenye umphakathi oyisebenzisayo.

Ngakho-ke i-Kenya idinga ushintsho lwedijithali olwakhiwe ezimisweni ezintathu: ukufinyelela, ukwethembana kanye nekhono lomuntu. Ukufinyelela kusho ukuxhumana namadivayisi angabizi. Ukwethembana kusho ubumfihlo, ukuphepha kwe-inthanethi, ukucaca nobuchwepheshe obunomthwalo wemfanelo. Ikhono lomuntu lisho imfundo namakhono okwenza izakhamuzi zingagcini nje ngokusebenzisa amathuluzi edijithali, kodwa ziqonde, zibuze futhi zisungule ngawo. Ukukhetha ngaphambi kwe-Kenya akukhona phakathi kwekusasa ledijithali nekusasa elingelona eledijithali.

Lokho kukhetha sekunyamalala kakade. Ikusasa selifikile ezingcingweni zethu, emabhizinisini, ezikoleni, emagumbini ezindaba, emapulazini, ezibhedlela nasemahhovisi kahulumeni. Manje kumelwe sinqume ukuthi hlobo luni lwekusasa esilifunayo. I-Kenya iye yabonisa umhlaba ngaphambili ukuthi ingafaka izithiyo zobuchwepheshe. Ukweqa okulandelayo kuzoba nzima kakhulu. Kuzodinga ukuba sidlulele ngalé kokugubha ukuxhumana futhi siqale ukulinganisa lokho ukuxhumana okunikezayo ngempela.

  • Ingabe intsha yethu ithola amathuba angcono? - Ingabe amabhizinisi ethu aya ngokukhiqiza kakhudlwana? - Ingabe amasevisi ethu omphakathi ayaziphendulela kakhudlwana? - Ingabe izakhamuzi zethu ziphephe kakhudlwana ku-inthanethi? - Ingabe sivikela idatha yomuntu siqu? Futhi, okubaluleke kakhulu, ingabe sakha umnotho wedijithali osebenzela wonke umuntu? Izimpendulo zizonquma ukuthi ingabe i-Kenya iba nje izwe elamukele inguquko yedijithali noma izwe elisizile ukuyilolonga.